‘Illegale krant en onderduikers in Nicolaaskerk’

‘Mijn opa drukte een illegale krant tijdens WOII.’ Ook zou hij te maken hebben gehad met onderduikers die vanuit de Nicolaaskerk naar een eilandje bij Krommeniedijk werden gebracht.’

Tekst: Flip Schultz

Zo’n verhaal hoor je niet elke dag. Het overkwam begin dit jaar een van onze redacteuren tijdens het Krommenieër Krantencafé.
Een vrouw van middelbare leeftijd wist te vertellen dat de Krommenieër, in tegenstelling tot wat deze krant bij de heruitgave in november 2025 meldde, nìet de eerste krant in Krommenie was. De familie Knijnenberg startte in juli 1932 dan wel met De Krommenieër, maar dat was dus niet de eerste krant van het dorp.
‘Mijn opa was de drukker van de eerste krant in Krommenie’, aldus de vrouw. ‘De familienaam van haar opa zou Preijer zijn geweest.’
Het bleef niet bij die ene opmerking. Volgens de vrouw ging in haar familie ook het verhaal rond dat haar opa een illegaal krantje drukte tijdens WOII én onderduikers had geholpen, die ‘vanuit de Nicolaaskerk naar het eilandje ‘De Ham’ werden gebracht’.
Dat verhaal vormde voor de redactie voldoende aanleiding om een en ander uit te gaan zoeken. Want wat was er nog te achterhalen van deze legende? En zijn er überhaupt nog mensen die ons meer konden vertellen over de mensen en hun daden in deze periode? Veel fysiek bewijs is echter verloren gegaan, en langzamerhand verdwijnen ook de verhalenvertellers. Genoeg reden om deze Krommenieër legende uit te zoeken en vast te leggen.

Het Preijertje – eerste ‘krant’ Krommenie

Waar te beginnen? Een eerste logische stap was om bij het Gemeentearchief Zaanstad te informeren of er in de vorige eeuw een uitgever met de naam Preijer in Krommenie actief was.
Dat bleek inderdaad het geval te zijn: van 1898 tot medio 1940 blijkt ‘Het weekblad voor Krommenie en Omstreken’ te hebben bestaan. De drukkerij was gevestigd aan de Zuiderhoofdstraat 81 en als uitgever staat vermeld J. Preijer.
Ondertitel van het weekblad was ‘Goedkoop nieuws- en advertentieblad’. Het weekblad telde vier pagina’s, waarvan de eerste twee pagina’s redactionele berichten bevatte. In de volksmond werd het weekblad Het Preijertje genoemd.

De oplage bedroeg in die eerste jaren 3000 exemplaren, wat vrij fors was voor een weekblad in die tijd (vergelijk: het grootste landelijke dagblad van die tijd telde een oplage van 11.000 exemplaren). Het Preijertje werd gratis verspreid in de Zaanstreek en Kennemerland.
Het weekblad verscheen elke woensdag en bevatte naast officiële mededelingen ook nieuwsberichten, berichten over geslaagden, verenigingsnieuws en dergelijke.

En ja, als het eerste exemplaar van Het Preijertje uit 1898 dateert, dan is het inderdaad de eerste ‘krant’ van Krommenie geweest.
Van concurrent de Krommenieër is namelijk bekend dat die ‘krant’ pas op 15 juli 1932 voor het eerst verscheen (aldus het Gemeentearchief). Wie van laatstgenoemd blad in die jaren de drukker was, wordt helaas niet vermeld.

Buitenlands nieuws én kolfsport in Preijertje

Het mag gerust opmerkelijk worden genoemd dat de eerste exemplaren van Het Preijertje op de voorpagina openden met een buitenlandrubriek. Daarnaast stond pas het nieuws ‘Uit de provincie’. Onderaan de voorpagina stond een feuilleton van H. Rider Haggard (1856 – 1925), “Naar de Diamantmijnen” (een vertaling van het succesvolle boek “King Solomon’s Mines”, waarop later de succesvolle filmreeks over Indiana Jones is gebaseerd).

Inzage uit het exemplaar van 18 mei 1898 van Het Preijertje leert dat ‘de redactie’ haar lezers hoog inschatte.
In de rubriek Buitenland werd de lezer namelijk op de hoogte gebracht van ontwikkelingen op Cuba:

“Volgens de laatste berichten hebben de Spanjaarden op de Amerikanen thans enige kleine overwinningen behaald, in zoverre dat pogingen tot landing van Amerikaanse troepen op Cuba, door hen werden afgeslagen, waarbij aan weerskanten nog al doden en gewonden vielen.”

Ook aan Engeland, Italië en zelfs China werden regels gewijd:

“Het gaat den Duitsers in China goed. Prins Heinrich van Pruisen is bij zijne aankomst in Peking schitterend ontvangen. Ene ontzaglijke mensenmenigte was samengestroomd om den broeder van den Duitsen keizer te zien.”

Naarmate de jaren vorderden, beperkte het blad zich tot plaatselijk en provinciaal nieuws, met onderaan de voorpagina wel altijd een feuilleton.
Aparte vermelding verdient de aandacht die de kolfsport in het blad kreeg. Preijer was bestuurslid van kolfclub ‘Onder Ons’.
Het aantal pagina’s bleef al die jaren hetzelfde: vier. Het laatste exemplaar dateert van 10 juli 1940, waarin op de voorpagina ‘Maatregelen betreffende berichtgeving en fotograferen’ werden aangekondigd.

Tweede Wereldoorlog

Of Preijer tijdens WOII ook een illegale krant drukte, viel moeilijker te achterhalen. Illegale kranten werden niet voor niets zo genoemd: de naam van de drukker stond er natuurlijk niet bij.
Een zoektocht in het Gemeentearchief naar illegale bladen in de Zaanstreek tijdens die oorlogsjaren, leverde niets op dat wijst op een verzetsblad dat in Krommenie werd gedrukt.
Wél staat vermeld dat de Krommenieër werd verboden.

Ook is niets bekend over de betrokkenheid van Preijer bij onderduikers in de Nicolaaskerk en/of het vervoer van onderduikers naar Krommeniedijk.
Desgevraagd informeerde Gert Middeljans van de Nicolaaskerk nog bij mensen die Sjoerd Hondema hebben gekend (Hondema was leider van de kring die onderduikers uit Noord-Holland hielp). Maar ook bij hen was niets bekend over onderduikers in de kerk.

Zou Erik Schaap uitsluitsel kunnen bieden? Schaap is auteur van meerdere boeken en artikelen over de Zaanstreek tijdens WOII. Maar Schaap reageerde vrijwel meteen ontkennend. Hij voegde er telefonisch wel aan toe: “Dat dat nog niet wil zeggen dat het niet gebeurd kan zijn.”
Die opmerking werd ook gemaakt bij het Historisch Genootschap Crommenie (HGC) waar wij onze zoektocht beëindigden. Voorzitter Wim Andrea: “Er werden in die tijd in de omgeving wel vaker onderduikers in boerenschuren op eilandjes ondergebracht. Maar dat gebeurde uiteraard in het grootste geheim.”

Gerespecteerd burger van Krommenie

Pieter Preijer overleed op tachtigjarige leeftijd in 1947. De Zaanlander wijdde op 10 november van dat jaar een uitgebreid In Memoriam aan hem. Preijer wordt in dat artikel ‘de nestor van de Zaanse drukkers’ genoemd. Ook wordt hij geroemd als ‘een mens, op wien men een beroep kon doen, al was het in de moeilijkste omstandigheden’.
Een opsomming van de talloze bestuursfuncties die hij bekleedde, ontbreekt evenmin.
In een van de laatste alinea’s van het In Memoriam staat: ‘Onafscheidelijk is zijn naam dan ook verbonden met ‘De Krommenieër’, de plaatselijke krant, die oorspronkelijk een uitgave van Preijer’s drukkerij was.’
Waarvan akte.

Dankwoord

Met dank aan Geke van de Kamp (Gemeentearchief Zaanstad) en de heren Freek Ackerman en Wim Andrea van het Historisch Genootschap Crommenie.

Oproep
Mocht u, of iemand die u kent in uw familie, vrienden- of kennissenkring, meer weten over de rol die Preijer in WOII heeft gespeeld, of over het eventuele onderduikvervoer naar Krommeniedijk, dan houdt de redactie zich aanbevolen voor meer informatie.

Contact
U kunt informatie sturen naar: redactie@dekrommenieër.nl